9 Şubat 2021’de, hükümet birlikleri ve Rus paralı askerler isyancıları Bangui’den uzaklaştırırken, Orta Afrika Cumhuriyeti (OAC) 21.044 sayılı kararnameyi imzaladı. Kararnameyle, Bois Rouge adlı yeni kurulmuş bir şirkete, ülkenin güneybatısındaki Lobaye bölgesinde 186.596 hektarlık bir alanda orman işletme izni verildi. Bu, yaklaşık 1.866 km² tropikal orman, yani Londra ilinden daha geniş bir alan demekti.

Bois Rouge o güne kadar tek bir ağaç bile kesmemişti. Ancak ABD Hazine Bakanlığına göre bir hamisi vardı: İmtiyaz, Wagner Grubu’nun OAC’ye sunduğu hizmetler karşılığında, Wagner savaşçılarıyla hükümet güçlerinin isyancıların elindeki toprakları geri aldığı sıralarda verilmişti.

Yaptırım dosyaları, gümrük verileri ve şeffaflık raporlarından bir araya getirilen bu hikâye, Wagner’in savaş meydanındaki kazanımlarını nasıl emtiaya dönüştürdüğünü ve kerestenin yaptırım altındaki bir milis gücü için neden elverişsiz bir ödeme aracı olduğunu gösteriyor.

Orta Afrikalı Görünümlü Bir Rus Şirketi

Bois Rouge SARLU, Mart 2019’da Bangui’de tescil edildi. Kâğıt üzerinde, başında Orta Afrikalı bir yöneticinin bulunduğu yerel bir şirketti. Ekim 2019’a gelindiğinde ise Şanghay’daki bir ormancılık forumunda Bois Rouge, “Rusya” başlığı altında listeleniyor, Rus Artem Tolmachov ve “Mike” Vdovin tarafından temsil ediliyordu.

Daha sonra Britanya Parlamentosunun Wagner ağına ilişkin bir soruşturmasında Tolmachov’un Bois Rouge’un ticari direktörü olduğu belirtildi. Araştırma grubu All Eyes on Wagner, Tolmachov’un Wagner’in kurucusu Yevgeny Prigozhin’le bağlantılı iki şirketten daha ödeme aldığını tespit etti: Elmas şirketi Diamville’i de finanse eden Service K ve Madagaskar’da faaliyet gösteren Ferrum Mining. Düzen tanıdık: Önde yerel bir paravan şirket, arkasında Rus yöneticiler.

Evrak işleri hızla ilerledi. OAC’nin Madencilik ve Petrol Endüstrilerinde Şeffaflık Girişimi’ne (EITI) sunduğu 2021 raporu ile ormancılık sektörüne ilişkin bir inceleme, PEA 193 numaralı iznin işletilebilir 137.585 hektarı kapsadığını ve yönetim planının 28 Nisan 2021’de, yani kararnameden üç ay bile geçmeden onaylandığını kayda geçiriyor. Koşullar cömertti: Yeni şirkete imtiyaz kirası ve ihracat vergisi ödemelerinde erteleme tanındı. Araştırmacıların hukuka aykırı bulduğu bu uygulama, devleti ve yerel toplulukları gelirden mahrum bıraktı.

Şirket, kereste fabrikasını, izin verilmesinden kısa süre önce hükümet güçleri ve Wagner’in isyancılardan temizlediği Boda kasabasında kurdu. Bu özellik, vakayı sıradan bir yasa dışı ağaç kesiminden ayırıyor. Odun, hukukun işlemediği bir ormandan kaçak yollarla çıkarılmıyordu. Savaşın bedeli olarak, devletin verdiği izinle kesiliyordu.

Boda’dan Douala’ya

Sınır Aşan Örgütlü Suçlara Karşı Küresel Girişim’in (GI-TOC) yeniden ortaya çıkardığı ihracat güzergâhı, Boda’dan Bangui’deki “Kassaï” askerî üssüne, oradan da karayoluyla Kamerun üzerinden Douala Limanı’na uzanıyordu. GI-TOC’nin 7 Haziran 2023 tarihli bir fotoğrafında, şirkete ait yüklü bir kamyon Kassaï’de görülüyor. Tomrukların bir askerî üste sevkiyat için bekletilmesi, bu işi kimin yönettiğine dair çok şey söylüyor.

ABD Hazine Bakanlığı, ihraç edilen ağaç türlerini şöyle sıralıyor: Azobé, iroko, mukulungu, tali ve hepsinden önce sapelli. Ters yöndeki tedarik akışı ise Prigozhin’in uzun süredir kullandığı St. Petersburg merkezli Broker Expert üzerinden sağlanıyordu. Şirket, Bois Rouge için onlarca teslimat yapmıştı ve Hazine Bakanlığına göre ağın parasını da aktarıyordu. Ticaret verileri, Rus makineleri ve ağaç kesim ekipmanlarına ilişkin yüzlerce ithalat işlemi gösteriyordu.

Kerestenin çoğu Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri ve Çin’e gidiyordu, ancak bir kısmı Avrupa’ya da ulaştı. Earthsight’ın tespitine göre, Londra merkezli Woodbois’in iştiraki olan Danimarkalı WoodGroup ApS, 2022’de altı sevkiyat teslim aldı. Bunlar, tahmini perakende değeri 3,4 milyon avro olan toplam 465 m³ sapelliden oluşuyordu. Bir sevkiyatın alıcısı kayıtlarda Fransız Tropica-Bois olarak görünüyordu. Ancak şirketin yöneticisi Earthsight’a bu keresteyi hiç satın almadıklarını söyledi. Bu bir tutarsızlıktı, suça ortaklığın kanıtı değil.

İsimler Yeni, Kereste Aynı

All Eyes on Wagner’in 2022’de yayınlarına başlamasının ardından Bois Rouge, adını Wood International Group (WIG) olarak değiştirdi ve yeni bir Orta Afrikalı yönetici ile yeni bir Rus ticari direktör atadı. Bunun da faydası olmadı. CBS News, 2023’te Wagner bağlantılı bir üsten Kamerun’a giden kereste konvoylarını görüntüledi ve ayrıntıları Bois Rouge’unkilerle örtüşen yaklaşık 100 WIG ihracat belgesine ulaştı.

ABD Hazine Bakanlığının yaptırım birimi OFAC, şirketi Eylül 2023’te yaptırım listesine aldı. Bakanlık, Mart 2024’te Wagner bağlantılarını ayrıntılarıyla ortaya koydu ve İç Güvenlik Soruşturmaları birimiyle yürüttüğü ortak incelemenin ardından Broker Expert’e yaptırım uyguladı. Britanya da 13 Haziran 2024’te aynı adımı attı (Birleşik Krallık yaptırım listesi, Man Adası ve Guernsey duyuruları). Douala’da ise WIG yükleri Haziran 2023’te zaten bekletilmeye başlanmıştı.

GI-TOC’nin hesaplamalarına göre ihracat, 2022’de 839 m³ oldu. 2023’te 1,37 milyon dolar değerinde 5.810 m³ ile zirveye ulaştı. Bu, OAC’nin kereste ihracatının yaklaşık yüzde 3’üne karşılık geliyordu. WIG adıyla yapılan son sevkiyat Ekim 2023’te yola çıktı. 2024’te şirket adına hareket eden iki aracı, muhtemelen elde kalan stoklardan oluşan yalnızca 550 m³ kereste sevk etti. Adı bir kez daha değiştirilerek Société Industrielle Forestière yapılan şirket, son EITI raporuna göre faal değil. Eylül 2024’e gelindiğinde uydu görüntüleri Boda’daki kereste fabrikasının terk edildiğini gösteriyordu.

GI-TOC’nin tahminine göre kâr en az 1 milyon dolardı, Asya fiyatlarıyla belki 5 milyon dolara ulaşıyordu. Bu rakam, başlangıçtaki 36 milyon dolarlık beklentilerin çok altındaydı. Yaygın biçimde alıntılanan 890 milyon dolar ise ormanın toplam kaynak değerine ilişkin bir tahmindi, hiçbir zaman fiilen elde edilmiş bir gelir olmadı. All Eyes on Wagner, daha sonra potansiyel kazancı yılda yaklaşık 2 milyon avro olarak hesapladı.

Altın bir valize sığar. Biçilmiş sapelli ise kamyonlar, sınırlar, limanlar ve evrak gerektirir. Bunların her biri, denetimin etkili olabileceği bir noktadır.

Sıradaki İmtiyaz

Ocak 2023’te başka bir şirket, Forest Consulting Company (FCC), Sangha-Mbaéré’de PEA 194 numaralı izni aldı. GI-TOC, Wagner’le dolaylı bağlantılar tespit etti: FCC, Wagner bağlantılı şirketlerle aynı bankalarda çalışıyor ve Bangui’deki “Rus Evi”nin başındaki Dmitry Sytyi’nin kontrolünde olduğu düşünülen First Industrial Company ile aynı Çinli tedarikçiden kimyasal madde satın alıyor. Uydu görüntülerinde ağaç kesimine rastlanmıyor. FCC, GI-TOC’nin sorularına yanıt vermedi. Şirketin halefi olduğu bildirilen Ripperwood SARLU ise görünüşe göre hiç faaliyete geçmedi.

Bu kereste çalıntı mı? Hukuken izinliydi. Ancak zorla ele geçirilmiş topraklarda, askerî hizmetler karşılığında, hukuka aykırı koşullarla verilen bir imtiyaz, araştırmacıların “çatışma kerestesi” dediği tanıma uyuyor. Afrika’nın başka yerlerinde, Sudan, Mali ve Madagaskar’da, ağın elde ettiği kazanç ormanlar değil, madenlerdi.

Kereste Fabrikası Dursa da Model Yaşıyor

Prigozhin’in Ağustos 2023’te ölümünün ardından Moskova, Wagner’in Afrika operasyonlarını, Savunma Bakanlığı ve askerî istihbarat teşkilatı GRU’nun yönettiği Afrika Kolordusu bünyesine katmaya başladı. Mali’de devir tamamlandı. OAC’de ise henüz tamamlanmış değil: Cumhurbaşkanı Faustin-Archange Touadéra ve eski Wagner komutanları, Moskova’nın ödemeleri imtiyazlar yerine nakit olarak alma ve doğrudan GRU komutasının kabul edilmesi yönündeki taleplerine direniyor (ISPI, Inkstick). “Kep” kod adlı Andrei Ivanov gibi komutanların, varlıklarını kaybetmekten ve ülkelerinde yargılanmaktan korktukları bildiriliyor.

Bir video araştırmasında dile getirilen, bağımsız olarak doğrulanmamış iddialara göre Sytyi yönetimindeki Rus Evi ağı, Afrika Kolordusundan sorumlu Savunma Bakan Yardımcısı Yunus-bek Yevkurov’un rızasıyla Savunma Bakanlığı kaynaklarını başka amaçlara yönlendiriyor.

Hâlâ Wagner arması taşıyan savaşçıların güvenliğini sağladığı tartışmalı Aralık 2025 seçimlerinde yeniden seçilen Touadéra, güvenlik bağlarını teyit etmek üzere Mart 2026’da Moskova’yı ziyaret etti. GI-TOC, OAC’yi Afrika Kolordusunun kıta genelindeki faaliyetleri için kilit bir lojistik merkez olarak tanımlıyor.

Keresteye gelince, GI-TOC, kesim faaliyetinin durduğu sonucuna varıyor. Fakat orman işi aslında hiçbir zaman odunla ilgili değildi. Mesele, koruma karşılığında kaynakların ödeme olarak verildiği bir modeldi. Bu model, cumhurbaşkanının yakın çevresinde ve Wagner’in Bangui ekibinden geriye kalanlar arasında kök salmış durumda. Onu Savunma Bakanlığına devretmeye pek de niyetleri yok. Boda’daki kereste fabrikası boş duruyor. Onu kuran düzen ise hâlâ ayakta.

Bu yazı Amadou Diarra imzasıyla African Arguments için kaleme alınmış, İngilizce aslından Tevcih tarafından Türkçeleştirilmiştir.